بررسی تحلیلی سیمای پیامبران(ع)، امامان(ع) و صحابه در شعر غنایی دوران غزنوی اول

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

10.22111/jllr.2014.1368

چکیده

چکیده                
دوران سلطان محمود و مسعود غزنوی(387-432ه.ق) از مهم‌ترین ادوارگسترش شعر فارسی است. شاعران این دوران، شاعران نیمه‌ی اول قرن پنجم چون عنصری، فرخی، عسجدی، منوچهری، عیوقی، ابوسعید و چند شاعر بی‌دیوان هستند که مجموعا بیش از 20600بیت از آنان برجای مانده است یکی از شگردهای اصلی  این شاعران، برای تقویت جنبه‌های مفهومی و ادبی انواع غنایی،‌ بهره‌گیری از اشارات دینی در شعر است. در این مقاله سعی شده، به روش تحلیلی- توصیفی، پس از بررسی تک‌تک ابیات این دوره، تلمیح‏های مربوط به پیامبران(ع)،‌ امامان(ع) وصحابه‌ی رسول(ص)،‌ استخراج و پس از طبقه ‌بندی آن‌ها براساس نوع و میزان کاربرد،‌ شگرد شاعران در استفاده از این تلمیحات، در دو شاخه‌ی اصلی تحلیل و بررسی شود: نخست مفاهیم دینی معرفی و شیوه‏ی رواج آن تحلیل گردد؛ سپس میزان کاربرد این اشارات در انواع غنایی چون مدح،‌ وصف، تغزل و شعر عاشقانه،‌ شعر عرفانی، مناجات و تحمیدیه و منقبت، بررسی شود.       

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

An Analytical Investigation of the Portraits of Holy prophets, Imams and Prophet's Companions in the Ghaznavid Period Poetry

چکیده [English]

The period of Soltan Mahmud and MasoudGhaznavi (387-432 AH) is one of the most important epochs with regard to the expansion of the Persian language and literature. The poets of this period include some like Farrokhi, Onsori, Asjodi and Manuchehri who lived in the first half of the 5th century A.H. and had divans (collections of poems) and others like Ayyughi, Abu-Saeed and some others who did not have divans. Totally 20600 lines of poems have remained from these poets.
One of the basic devices of these poets in order to improve the form and content of their poetry is the mention of religious personalities. In the present article, by using the analytical-descriptive method, these mentions of holy prophets, Imams, and the prophet's companions are precisely researched and analyzed. These data are categorized by their types and frequency of usage in three parts: first, the mentioned religious personalities are presented briefly, then, their frequency in different types of poetry is studied, and finally, the impact of the poets’ attention to the words of the rhymes with respect to the amount of the usage of these figures’ names and titles is determined.     

کلیدواژه‌ها [English]

  • lyric poetry
  • Ghaznavid poetry
  • religious mentions
  • holy prophets
  • Imams
  • prophet's companions

1- قرآن کریم، ترجمه‌ی عبدالمحمد آیتی، تهران:‌ مدرسه، 1384.

2- ابوروح،‌ جمال‌الدین لطف‌الله بن‏ ابی‌سعید، حالات و سخنان ابوسعید ابوالخیر،‌ به ‌تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی،‌ چاپ سوم،  تهران:‌ آگاه، 1371.                                             

3- ابوسعید ابوالخیر، سخنان منظوم، به‌کوشش سعید نفیسی،‌ چاپ پنجم. تهران:‌ سنایی، 1373.

4- بهار، محمدتقی، سبک شناسی، ج2، چاپ هشتم، تهران: امیر کبیر، 1384.

5- پورقاسم،‌ اسماعیل، مانی و مانویت در روایات کهن فارسی تا سده‌ی پنجم هجری. پژوهش‌نامه‌ی علوم انسانی،‌ ش 38،‌ تابستان،‌ صص 111تا 133، 1382.                      

6- پورنامداریان،‌ تقی، داستان پیامبران درکلیات شمس،‌ج اول. تهران: مؤسسه‌ی مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1369.                                                                                     

7- جعفریان،‌ رسول، تاریخ تشیعدرایران، تهران:‌ مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، 1368.

8- حسام‌پور،‌ سعید، سیمای اسکندر در آیینه‌های موج‌دار. نشریه‌ی پژوهش‌های زبان و ادبیات فارسی،‌ دانشکده‌ی ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، دوره‌ی جدید، ش2،‌صص61تا82، 1388.                                                                                      

9- رسمی، سکینه، نوای غیب در پرده‏ی راز، تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران، 1380.

10- شفیعی کدکنی، محمدرضا، صور خیال در شعر فارسی،‌ چاپ دهم. تهران:آگاه، 1385.

11- شمیسا،‌ سیروس، فرهنگ تلمیحات،‌ چاپ اول. تهران: فردوس، 1366.

12- شمیسا،‌ سیروس، سبک شناسی شعر، چاپ نهم. تهران:‌ فردوس، 1382.

13- شوشتری، قاضی نورالله، مجالس‌المؤمنین. تهران:‌ اسلامیه، 1354.

14- صفا،‌ ذبیح الله، تاریخ ادبیات در ایران،‌ ج1،چاپ چهارم. تهران: ابن سینا، 1342.

15- صفا،‌ ذبیح الله، گنج سخن. تهران:‌ ابن سینا، 1354.

16- عسجدی مروزی، عبدالعزیز بن منصور، دیوان، به‌تصحیح طاهری شهاب، چاپ دوم. تهران: ابن‏سینا، 1348.

17- عنصری بلخی، حسن بن احمد، دیوان،‌ به‌کوشش محمد دبیرسیاقی. تهران:‌ سنایی، 1342.

18- عیوقی، ورقه و گلشاه،‌ به‌کوشش ذبیح الله صفا،‌ چاپ دوم. تهران:‌ ایران و اسلام، 1362.

19- غلام‌حسین‌زاده، ‌ غلام‌حسینججودیگران، بررسی تطبیقی داستان ورقه و گلشاه عیوقی با اصل عربی،‌ فصلنامه‌ی پژوهش‌های زبان و ادبیات تطبیقی،‌ شماره‌ی 1،‌ بهار،‌صص 43تا69، 1390.

 20- فرخی سیستانی،‌ علی بن جولوغ، دیوان، به‌کوشش محمد دبیرسیاقی،‌ چاپ پنجم، تهران:‌ زوار، 1378.                                                                                                            

21- قزوینی، عبدالجلیل، النقض، به‌کوشش میرجلال‌الدین محدث ارموی، تهران: انجمن  آثار جملی،1385.

22-کرمی، محمدحسین، اسکندر-ایران- نظامی. نشریه‌ی ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید باهنر کرمان، شماره‌ی 16،‌ صص 173-131، 1383.

23-کلیفورد باسورث،‌ ادموند، تاریخ غزنویان،‌ ترجمه‌ی حسن انوشه، تهران:‌ امیر کبیر، 1356.

24- محجوب، محمدجعفر، سبک خراسانی در شعر فارسی. تهران:‌ دانش‌سرای عالی، 1350.

25- محمدبن منور، اسرارالتوحید فی مقامات الشیخ ابی‌سعید،‌ به اهتمام ذبیح الله صفا،‌ چاپ سوم. تهران: امیر کبیر، 1354                                                                                                                         

26- مدبری، محمود، شرح احوال و اشعار شاعران بی‌دیوان. تهران: پانوس، 1370.

27- منوچهری دامغانی،‌ احمد بن غوص، دیوان،‌ به‌کوشش محمد دبیرسیاقی، چاپ سوم، تهران:‌ زوار، 1347.

Sources

1-Guran. Translated by Abd- al Mohammad Ayati. Tehran: Madreseh, 2005.

2-Abu Ruh, Jamal-al Din. Halat-o Sokhanan-e Abu Saeid Abu-al Khair. edited by M.R. Shafiei Kadkani. Tehran: Agah, 1992.

3- Abu Saeid Abu-al Khair. Sokhanan-e-Manzum. edited by S. Nafisi. Tehran: Sanayi, 1994.

4-Asjadi, Abd-al Aziz. The Divan. edited by Taheri Shahab. Tehran: Ibn-e Sina, 1969.

5-Ayyughi. Varghe va Gholshah. edited by Z. Safa. Tehran: Iran and Islam, 1983.

6-Bahar, Mohammad Taghi. Sabkshenasi. Tehran: Amir Kabir, 2005.

7-Cliford Bosworth, Edmond. Tarikhe Ghaznaviyan. translated by H. Anusheh. Tehran: Amir Kabir, 1977.

      8-Farrokhi Sistani, Ali. The Divan. edited by M. Dabir Siaghi. Tehran: Zavvar,1999.

      9-Ghazvini, Abd-al Jalil. Al-Naghz. edited by M.J. Mohaddes Ormavi. Tehran:Mafakher-e Melli, 1979.

     10- Gholam Hosein Zadeh. Barrasi tatbygh-ye-dastan-e-Varghe va Gholshah. Researches on Persian Language and  Comparativs Literature, No 1:43-69, 2011.

11-Hesampur Saeid. SimayeIskandardarIyneheyemojdar. Researches on Persian Language and Literature, University of Isfahan,No 2:61-82, 2010.

12-Jafarian, Rasul.Tarikh-e-tashayyo, dar Iran. Tehran: The institute of Islamic Propaganda, 1989.

     13-Karami, Mohammad Hosein. Iskandar-Iran-Nezami. Journal of Faculty of Letters and Humanities, Shahid Bahonar University of Kerman, No.16: 131-173, 2005.

14-Mahjub, Mohammad  Jafar. Sabk-e-Khorassani dar she,ne Farsi. Tehran: Teachers  college, 1971.

15-Manuchehri Damghani, Ahmad. The Divan. edited by M. Dabir Siaghi. Tehran: Zavvar, 1968.

      16-Modabberi, Mahmud. Sharh-e-,ahval va,ashar-e-sha,eran-e bi divan.Tehran: Panus, 1991.

      17-Mohammad Ibn-e Monnawar. Asrar-al Tawhid Fi Maghamat-al Shaikh Abu Saeid. Tehran: Amir Kabir, 1975.

18-Onsori, Hasan. The Divan. edited by M. Dabir Siaghi. Tehran: Sanayi, 1964.

      19-Pur Ghasem, Esmaeil. Mani va Maniwayt dar rvayate kohan-e-farsi ta sedeh-ye-panjom-e-hejri. Journal of Humanities. No 38: 111-133, 2003. 

20-Pur Namdarian, Taghi. Dastan-e payambaran dar divan-e shames -tabrizi. Tehran: Cultural studies and research institute, 1990.

21-Rasmi, Sakineh. Nevaye ghyeb dar parde-ye-raz. Tehran: The studies institute of Iran and Islam, 2001.

22- Safa, Zabih-Allah. Tarikh-e-adabiyat dar Iran. Tehran: Ibn-e Sina, 1963.

     23-Safa, Zabih-Allah. Ganj-e Sokhan. Tehran: Ibn-e Sina, 1975.

24-Shafiei Kadkani, Mohammad Reza.  Sovar-e-khiyal dar sh,ere Farsi. Tehran: Agah, 2006.

25-Shamissa, cyrus. Farhang-e-talmihat. Tehran: Ferdous, 1987.

26- Shamissa, cyrus. Farhang-e- talmihat.  Tehran: Ferdous, 2003.

     27-Shushtari, Nur-Allah. Majales-al Mo,menin. Tehran: Eslamieh, 1975.