ملاصدرا، فیلسوف ساقی نامه سرا

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

چکیده

ساقی نامه­ها، یکی از انواع ادبی مؤثر در ادبیات فارسی است که گفته می شود شکل تحول یافته­ی خمریات ادب عربی است و در سیر تحولی خود با صبغه­ای فلسفی، اخلاقی، عرفانی و انتقادی توسط شاعران ساقی نامه سرای فارسی عرضه شده است. این نوع ادبی از جهت ساختار و محتوا دارای ویژگی­هایی است که کمابیش در اغلب آن ها تکرار می شود. از جمله­ی این خصوصیات اشتمال بر بن­مایه­های اصیل متون عرفانی و کاربرد واژگان اهل تصوف و ادبیات مغانه چون ساقی و می و جام و چنگ و مطرب و...  می­باشد.
با تأمل در اشعار ملاصدرا، فیلسوف و حکیم نامدار عصر صفوی، دریافته می­شود که اشعار وی بسیاری از خصوصیات نوع ادبی ساقی نامه را دارا می­باشد. وی علاوه بر کاربرد واژگان، موضوعات و بن مایه ها ی این نوع،  به شرح و بیان ارزشمندترین آموزه­های حکمی و عرفانی حکمت متعالیه، که خود مؤسس آن بوده است، می­پردازد. این پژوهش به شیوه­ی تحلیل محتوا، به توصیف و تبیین اشعار صوفیانه­ی ملاصدرا از منظر خصوصیات کلی ساقی نامه­ها  می­پردازد و در پی پاسخ به این سؤال است که آیا می­توان ملاصدرا را در شمار ساقی نامه سرایان ادب فارسی محسوب کرد؟

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

MullaSadra, philosopher and Saghi-nameh poet

نویسندگان [English]

  • f d
  • f d
چکیده [English]

Saghi-nameh is one of the effective literary genres in Persian literature which is said to be the developed form of Khamriat of Arabic literature that in its developmental path is presented by various moral, philosophical and critical tones by Persian poets writing Saghi-nameh. This genre of literature has some content and structure characteristics that more or less have been repeated in most of them. These characteristics include having the essential motifs of Gnostic texts, using Sufi’s diction and magian literature, the words such as butler, wine, cup, harp, minstrel … and motifs such as the conflict between love and logic and taking advantage of opportunities. Astonishment, expressing immortality and complaining people, all are viewed in various tones and colors reflecting the poems of Mullasadra, the famous scholar and philosopher in Safavi period of time. It is been believed that his poems contain most of the features of Saghi-nameh genre. In addition to the butler  in most of his verses, he mentions themes and motifs of Saghi-nameh in the poems while he is stating the most precious Gnostic lessons of Hekmat-e-Motealie (high wisdom) which he himself is its creator.
This research describes and clarifies MullaSadra’s mystical poems and their contents in an analytic way from the general features of Saghi-namehview.
This research is seeking to answer the question whether it is possible to consider Mullasadra among the poets of Saghi-nameh in Persian literature.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Saghi-nameh
  • MullaSadra
  • Mysticism
  • wine
  • minstrel

منابع

1-     آقا بزرگ طهرانی، محمد محسن، الذریعه ­فی تصانیف­الشیعه، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1378.

2-     انوشه، حسن، دانشنامه­ ادب فارسی در آسیای مرکزی، تهران: انتشارات دانشنامه، 1375.

3-     پارسا، سیداحمد و محمد آزاد مظهری، ساقی نامه­ی نظامی گنجه­ای و تعداد واقعی ابیات آن، فصلنامه­ی تخصصی زبان و ادب فارسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد سنندج، شماره دوم، صص 49-70، 1389 الف.

4-     ------------، ساقی نامه­ها نزدیک­ترین نوع ادبی به رباعیات خیام، فصلنامه­ی ادب پژوهی، دانشگاه گیلان، شماره یازدهم، صص 61-85 ،  1389 ب .

5-     جوکار، منوچهر، ملاحظاتی در ساختار ساقی نامه با تاکید  بر دو نمونه گذشته و معاصر، پژوهش های ادبی، شماره 13و12 ، صص 99-122، 1385.

6-     حسینی کازرونی، سیداحمد، ساقی نامه­ها، تهران: زوار، 1385.

7-     خامنه ای، محمد، ملاصدرا، زندگی، شخصیت و مکتب صدرالمتألهین، تهران: بنیاد حکمت اسلامی، 1379.

8-     دانش پژوه، منوچهر، فرهنگ اصطلاحات عرفانی، تهران: انتشارات فروزان، 1379.

9-     دهخدا، علی­اکبر، لغت نامه، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1377.

10-  رکن زاده آدمیت، محمد حسین، دانشمندان و سخن سرایان فارس، ج 3، تهران: خیام، اسلامیه 1337-1340.

11-  زرین کوب، عبدالحسین، دنباله جست و جو در تصوف ایران ، تهران: امیرکبیر، 1376.

12-  شعبانی، محمد، سیری در ساقی نامه­ی رضی یادنامه میررضی­الدین آرتیمانی، به اهتمام محمود  حکم­آبادی و حسین انصاری، تویسرکان، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تویسرکان، صص 159-169، 1388.

13-  عطار نیشابوری، فرید الدین محمد، دیوان عطار، به اهتمام و تصحیح تقی تفضلی، تهران: علمی و فرهنگی، 1374.

14- -------------، منطق الطیر، مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمد رضا شفیعی کدکنی، تهران: انتشارات سخن ، 1383.

15- صفا، ذبیح الله، تاریخ ادبیات در ایران، جلد پنجم، بخش یکم، تهران:  فردوس، 1387.

16- ----------- ، تاریخ ادبیات در ایران، جلد سوم، تهران: فردوس، 1369.

17- فخرالزمانی،  ملاعبدالنبی، تذکره­ی میخانه، تصحیح احمدگلچین معانی، تهران: اقبال، 1363.

18- گلچین معانی، احمد، تذکره­ی پیمانه، مشهد: انتشارات دانشگاه مشهد، 1359.

19- ماهیار، عباس، مرجع شناسی، تهران: انتشارات پیام نور، 1373.

20- محجوب، محمدجعفر، ساقی نامه- مغنی نامه، سخن، سال یازدهم، صص 69-79، 1339.

21- ملاصدرا شیرازی، صدرالدین محمد بن ابراهیم، کسر اصنام الجاهلیه، به تصحیح محمد تقی دانش پژوه، تهران: انتشارات جامعه طهران، 1340.

22- -----------،  رساله ی سه اصل، به تصحیح محمد خواجوی، انتشارات مولی، 1384.

23- ------------،  مجموعه اشعار، تصحیح محمد خواجوی، تهران: انتشارات مولی، ، 1390.

24- -----------، مبدأ و معاد، ترجمه احمد بن محمد الحسنی اردکانی، به کوشش نعبد الله نورانی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1362.

25- ------------، (بی تا)، اسفار اربعه، بی جا.

26- مؤتمن، زین­العابدین، شعر و ادب فارسی، تهران: زرین، 1364.

27- نصر، سید حسین، آموزه های صوفیان، ترجمه حسین حیدری و محمد هادی امینی، تهران: قصیده سرا، 1382. 

Sources

1-      Åghå bozorg Tehrani, Mohammad Mohsen. Al-zarie-e fi Tasånif-al-Shi’e. Tehran: Farhang-e Eslami publication, 2008.

2-     Anoushe, Hassan. Dåneshnåmeh Adab Fårsi dar Asiaye markazi. Tehran: Dåneshnameh publication, 1996.

3-     Attår Nishåpuri,[Farid-al-din Mohammad.Divån Attår. Collector & Editor:Taghi Tafazoli, Tehran: Elmi&Farhangi, 1995.

4-     --------------. Mantegh-al-Taiyr. Introduction & Editor: Mohamad Reza Shafiee Kadkani,Tehran: Sokhan publication, 2004.

5-     Dånesh-Pajouh, Manoochehr.[Farhang Estelåhåt Erfåni. Tehran: Forouzån publication, 2000.

6-     Dehkhodå, Ali Akbar.[Loghatnåmeh. Tehran: Tehran    university  publication, 1998.

7-     Fakhr-al-Zamåni, Molå Abdolnabi. Tazkareh-e Maykhåneh. Editor:Ahmad Golchin Maåni, Tehran: Eghbål publication, 1984.

8-     Golchin Maåni, Ahmad. Tazkareh-e Paymåneh. Mashhad: Mashhad university publication, 1980.

9-     Hoseini-e-Kåzerouni, Sayyid Ahmad. Såghinåmeh-ha., Tehran Zavår publication, 2006.

10-  Jowkår, Manoochehr. Molåhezåti dar Såkhtår Såghinåmeh ba Takid bar do Nemone Gozashte wa Moåser. Pajouhesh-hay-e Adabi, No.12&13,p 99-122, 2006.

11- Khåmeneh-ie, Mohammad. Molå Sadrå, Zendigi, Shakhsiyat wa Maktabe Sadr-o-al-motealehin. Tehran: Bonyad Hekmat Islami, 2000.

12- Måhiyår, Abbås. Marja Shenåssi. Tehran: Payåm Nour publication, 1994.

13- Mahjoub, Mohammad Jafar. Såghinåmeh- Moghaninåmeh. Sokhan, 11th year, pp.69-79, 1960.

14- Moetamen, Zayn-al-Åbedin. Sher o Adab Fårsi. Tehran: Zarrin publication, 1985.

15-  Molå Sadrå Shiråzi, Sadr-al-Din Mohammad ben Ebrahim. Kasr e asnåm al-Jåheliyeh. Editor:Mohammad Taghi Dånesh Pajouh, Tehran:Jåme Tehran publication, 1961.

16- -------------------. Majmoue Ashår. Editor:Mohammad Khajawie, Tehran: Molå publication, 2011.

17- ---------------. Mabdae va Moåd. Translate: Ahmad ben Mohammad al-Hassani Ardakåni, Collector:Naebodollah Nouråni, Tehran: Markaz  Nashr Dåneshgahi, 1983.

18- -------------, (bita). Asfår Arba’e.Bija.

19- -------------. Resåle se Assl. Editor: Mohammad Khajawie, Molå publication, 2005.

20- Nasr, Sayyid Hossain.Amozehåye Soufiyån. Translate:Hossain Haydari & Mohammad Hådi Amini, Tehran: GHasideh Sarå publication, 2003.

21- Parså, Seyyed Ahamd&Mohammad Åzad Mozahari. Såghinameh  e Nezåmi-e-Ganje-ie wa Tedåd Wågheie Abiyåt An. Professional Persian Literature Quarterly Journal, Sanandaj Åzad university, No.2, p.49-70, 2010.

22- -----------------. Såghiname-ha, Nazdiktarin Noe Adabi be Rubåiyåt Khayyåm’s. Adab Pazhouhi Quarterly Journal,Gilån university, No.11,p61-85, 2010.

23- Roknzådeh Ådamiyat, Mohammad Hossain. Dåneshmandån wa Sokhansaråyån  Fårs. vol.3 ,Tehran:Khayyåm, Islami-e publication, 1958-1961.

24- Safå, Zabihollah. Tårikh Adabiyåt dar Irån.vol.5,sec.1,Tehran, Ferdoos publication, 2008.

25- ------------------, vol.3, Tehran: Ferdoos publication, 1990.

26- Sha’båni, Mohammad. Sayri dar Såghinameh-e- Razi. Collector: Mahmoud Hokm - åbådi& Hossain Anssåri, Toysserkan, Åzåd university, p159-169, 2009.

27- Zarrinkoob, Abdolhossain. Donbåle Jostejou dar Taswof Irån. Tehran: Amir Kabir publication, 1997.