شهر آشوبِ مهستی، پناهگاه امن ِ اعتراض

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

پژوهشگاه علوم انسانی

چکیده

شهر­آشوب­های مهستی تعریضی است به شاعران ستایشگر و ممدوحان شیفته ی قدرت در جامعه­ای طبقاتی که مدیحه اعتبار خاصی داشت و ارزش حاکمان به مدیحه سرایان درباری بود. هدف این مقاله شناخت نشانه­های پنهان این رفتار کنایی در معانی ضمنی شعر زنی شاعر در قرن ششم هجری قمری است. دوره ی سلجوقی به لحاظ شعری دوره ی اوج رونق شعرهای مدحی بود، امّا مهستی برخلاف شاعرانِ ستایشگر، شعرهای اجتماعی واکنشی سرود. چرایی این موضوع در مقاله ی حاضر با رویکرد جامعه شناسی ادبیات در سه بخش بررسی گردید، الف: نخست شرایط سیاسی، اجتماعی دوره ی مورد بحث و تأثیر آن بر شعر مطالعه گردید و جریان شعر ستایشی و کارکرد آن مورد بررسی قرار گرفت. ب: به سنت­های فرهنگیِ محدود کننده که زن را از مقابله ی رویارو برحذر می­کند و همچنین به وضعیت زنان و شرایط زنی شاعر اشاره شد. پ: با برداشت کلی از شهرآشوب­های مهستی و تبیین رفتار زنانه او در برابر جریان شعرِ مدحی، مقاله نتیجه می­گیرد که مهستی نخستین زنِ شاعری است که با رفتاری خردمندانه در قالب رباعی، شعر اجتماعیِ شهرآشوب را در مقابل مدح پادشاه و درباریان به شناخت و ستایشِ طبقه ی کارگر و مشاغل آن ها اختصاص داد و به گونه­ای کنایی اعتراض خود را نسبت به شاعران مدیحه­سرا و ممدوحان نشان داد و مدح را که خاصِ طبقه ی خواص بود از اعتبار انداخت.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

مهMahasti's Shahrashoob, the Safe Haven of Protest

نویسنده [English]

  • r a
چکیده [English]

Shahrashoobs composed  by Mahasti are considered as protests against eulogists and megalomaniac rulers who lived in a class-based society in which panegyrics had a certain status and the importance of rulers depended on court eulogists. This paper aims to identify the encrypted signs of this ironic act within implications of her poetry.
As far as Persian culture and literature is concerned, women’s solutions have always resolved many obstacles and problems or they have illuminated the situations. These feminine behaviors are presented in Persian tales and Mahasti used them in her romantic poetry to show a reaction toward the eulogy. Regarding this fact, it can be said that her act has been a kind of illumination that changed the style of Persian poetry for a long time. Mahasti tried to protest against her contemporary poets who were praising the ruling class ,thus, attempted to describe the lowest social strata. She put these two heterogeneous phenomena against each other and metaphorically directed her protest against eulogists and rulers and disparaged the eulogy. In the present article, in has been attempted to illustrate the manner and quality of such a feminine reaction and protest.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Mahasti
  • Shahrashoob
  • objecting poem
  • lyric poem
  • Saljuqi era
  • feminine poem

1-     آربری، آتورجان، ادبیات کلاسیک فارسی، ترجمه اسدالله آزاد. مشهد: معاونت فرهنگی آستان قدس رضوی،1371.

2-     امیرعلی شیرنوایی، علیشیر، تذکرهمجالسالنفایس، به کوشش علی اصغر حکمت. تهران: منوچهری، 1363.

3-     انوشه، حسن، فرهنگنامه ادبی فارسی، گزیده ی اصطلاحات، مضامین و موضوعات فارسی. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی،1376.

4-     ایمانی، بهروز،گنجینه ی بهارستان: ادبیات فارسی، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1384.

5-     جاجرمی، محمّد بن بدر،مونس الاحرار فی دقائق الاشعار، مقدمه محمّد قزوینی. به کوشش میرصالح طبیبی، 2ج. تهران: انجمن آثار ملّی،1350.

6-     جمال خلیل شروانی، نُزههًْ المجالس، تصحیح محمّد امین ریاحی، تهران: زوّار، 1366.

7-     حمدالله مستوفی، حمدالله بن ابی‌بکر، نزههًْ القلوب، تصحیح لسترنج. لیدن: بریل، 1331ق

8-     حمدالله مستوفی، حمدالله بن ابی بکر، تاریخ گزیده، تصحیح عبدالحسین نوایی. تهران: امیرکبیر، 1339.

9-     دولتشاه سمرقندی، دولتشاه بن بختیشاه ، تذکرهًْ الشعراء،تصحیح فاطمه علاقه. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی،1385.

10-  ریاحی، محمد امین،چهل گفتار در ادب و تاریخ و فرهنگ ایران،تهران: سخن، 1379.

11-  زرقانی، مهدی. ، تاریخ ادبی ایران و قلمرو زبان فارسی، تطور و دگردیسی ژانرها تا میانه ی  سده ی پنجم. به انضمام نظریه ی تاریخ ادبیات. تهران: سخن، 1388.

12-  زرین کوب، عبدالحسین، پیر گنجه در جستجوی ناکجا آباد، تهران: سخن، 1372 .

13-  زرین کوب، عبدالحسین، با کاروانحله،تهران : جاویدان علمی، 1355.

14-  شجاع. انیس الناس(830 ق) ،تصحیح ایرج افشار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1350.

15-  شهیدی، سید جعفر،تطور مدیحه‌سرایی در ادبیات فارسی تا قرن ششم،در نامهمینوی،مجموعه سی‌ و هشت گفتار در ادب و فرهنگ ایرانی. زیرنظر حبیب یغمایی، ایرج افشار و با همکاری محمّد روشن. تهران: کاویان، 1350.

16-  قیصری، ابراهیم،طبقه بندی مضمون های شعر مهستی،کتاب ماه ادبیات و فلسفه. ، ش74، ص92-95 ، آذرماه1382.

17-  کراچی، روح انگیز،شاعران زن در سفینه تبریز، کهن نامه ادب پارسی، . س 2، ش 3 ،ص 89-96، پاییز و زمستان 1390.

18-  نصرتی سیاهمزگی، علی، شهر آشوب، نامه فرهنگستان ، ادبیات و زبان ها ، ، ش 33،تهران: ٌ 28- 33، بهار1386.

19-  محرابی، معین الدین،مهستی گنجه‌ای، بزرگ‌ترینزن شاعر رباعی‌سرا. تهران: توس، 1382.

20-  محجوب، محمد جعفر، ادبیات عامیانه ی ایران ( مجموعه مقالات در باره ی افسانه ها و آداب و رسوم مردم ایران ).به کوشش حسن ذوالفقاری. تهران: چشمه،1381.

21-  مسعود سعد سلمان، دیوان مسعود سعد سلمان، مقدمه، تصحیح و تعلیقات.محمد مهیار.تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1390.

22-  میر عباس، مهستی، مجله ارمغان. دوره ی 10، ش 2 و 3، ص 121-129،1308.