بازتاب عشق محمود به ایاز در داستان¬های فارسی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

10.22111/jllr.2011.975

چکیده

داستان عشق سلطان محمود غزنوی به غلام ترک خود، جز جنبه­ی افسانه­ای آن، واقعیتی تاریخی هم دارد که از سده­ی ششم به بعد، واقعیت تاریخی آن دگرگون شد و کسانی چون احمد غزالی، عین القضات همدانی، عطّار نیشابوری و مولوی از آن برای تبیین مفاهیم عرفانی بهره بُردند. در سده‏های دهم و یازدهم هجری، داستان دلبستگی محمود به ایاز، مورد توجّه شاعران منظومه پرداز قرار گرفت و چند منظومه با همین نام سرودند.این داستان دستمایه­ی بسیاری از شاعران و نویسندگان فارسی زبان بوده و تأثیر بسزایی بر تصویرپردازی و معنی­سازی شاعران عارف و غیر عارف داشته است. دراین مقاله داستان­های کوتاه و منظومه­های بلند را در آثار ادبی جست وجو شده و ضمن یافتن پیشینه­ی هریک­، با روایت­های مشابه مقایسه می­شوند.در این تحقیق هفتاد داستان کوتاه درمتون منظوم و منثور ادب فارسی است که قدیم­ترین آن­ها در  قابوس­نامه و حدیقه سنایی است. با رواج منظومه سرایی درسده­­ی دهم و یازدهم، هشت منظومه­ی مستقل نیز از داستان وجود دارد. مثنوی عرفانی محمود و ایاز زلالی خوانساریمهم­ترین و مفصل­ترین آن­هاست.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The reflection of Mahmoud’s love to Ayaz in Persian stories

چکیده [English]

   The story of Sultan Mahmoud Ghaznavi’s love to his Turkish servant has a historical reality in addition to its mythical aspect. Its historical reality has totally changed since the sixth century onwards. And prominent figures like Ahmad Ghazali, Ein-ol-Qozzat Hamadani, Attar Neishaboori and Mowlavi have benefitted from it to express mystical concepts. In the tenth and eleventh centuries, the story of Mahmoud’s love to Ayaz received the attention of some poets and a couple of poem collections were written under the same name.
  This story has been the theme for many Persian speaking poets and writers and has greatly influenced creation of meaning and images by both mystic and non-mystic poets. In this paper, short stories and long poems have been searched in the literary works and while finding the history of each, they were compared with a similar story. To do so, seventy short stories in Persian prose and poems are brought up the oldest of which are from Qaboosnameh and Sanaei’s  Hadiqheh. Along with the popularity of writing Manzume in the tenth and eleventh century, there were eight independent Manzumes of which the mystical epic of Mahmoud and Ayaz by Zolali Khansari is the most important and detailed.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Mahmoud and Ayaz
  • romantic Manzume
  • Anisi Shamlu
  • Zolali Khansari . Attar

- ابن بزّاز اردبیلی (1376) صفوه‌الصفا. به تصحیح غلامرضا طباطبایی مجد. تهران: زریاب

2- اته، کارل هرمان (1356) تاریخ ادبیات­فارسی. ترجمه صادق رضازاده­شفق. تهران: بنگاه ترجمه ونشرکتاب.

3- اسیری لاهیجی، شمس­الدین (1368) اسرارالشهود. به تصحیح سید علی آل داوود. تهران: مؤسسه  مطالعات و تحقیقات فرهنگی.

4- امیری خراسانی، احمد و حیدر علی دهمرده (1385) حکیم زلالی خوانساری. دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید باهنر کرمان. بهار 1385 شماره 24. صص 40-17.

5- انزابی نژاد، رضا (1374) ایاز و محمود غزنوی در سینه تاریخ و در آیینه­ی ادبیات. کیهان فرهنگی. فروردین و اردیبهشت 1374. شماره 120. صص 55-50.

6- انیسی‌شاملو، محمود و ایاز (1383) گنجینه‌ی بهارستان. به ‌تصحیح صابرامامی. سازمان چاپ و انتشارات ارشاد.

7- بیهقی، ابوالفضل (1356) تاریخ بیهقی. چاپ علی اکبر فیاض. چاپ دوم. فردوسی مشهد.

8- تبریزی، شمس الدین (1377) مقالات شمس تبریزی. محمّد علی موحد. تهران: خوارزمی.

9- جام ژنده پیل، احمد (1368) انس‌التائبین. به کوشش علی فاضلی. تهران: مزدا.

10- جامی، عبدالرحمان(1341) دیوان کامل. به کوشش هاشم رضی. چاپ پیروز.

11-                       (1361) هفت اورنگ. به ‌تصحیح مرتضی مدرس‌چهاردهی. تهران: کتاب­فروشی سعدی.

12-                       (1373) لوایح. تصحیح یان ریشار. چاپ اوّل. تهران: اساطیر.

13-  حافظ شیرازی، خواجه شمس‌الدین محمّد (1387) دیوان حافظ قدسی. به تصحیح حسن ذوالفقاری و ابوالفضل علی‌محمّدی. چاپ دوم. تهران: چشمه.

14- خوارزمی، کمال الدین (1360) ینبوع‌الاسرار فی نصایح‌الابرار. تصحیح مهدی درخشان. چاپ اول. تهران: انتشارات انجمن استادان زبان و ادبیات فارسی.

15- خوافی، مجد (1345) روضه­ی خلد. تصحیح محمود فرخ و حسین خدیوجم. تهران: زوّار.

16- دانش‌پژوه، محمدتقی (1350) نسخه‏های خطّی دانشگاه تهران. تهران: انتشارات دانشگاه.

17- دهلوی، حسن (1383) دیوان. تصحیح احمد بهشتی شیرازی. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگى.

18- رومی، احمد (1354) دقایق‌الحقایق. به کوشش محمّد رضا جلالی نائینی. تهران: شورای عالی فرهنگ و هنر.

19- زلالی خوانساری، حسین (1385) کلیّات زلالی خوانساری. تصحیح سعید شفیعیون. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.

20- سعدی، مشرف‌الدین (1381) گلستان. به تصحیح غلامحسین یوسفی. تهران: خوارزمی.

21- سعدی، مصلح الدین (1368) بوستان. شرح خزائلی. جاویدان.

22-                          (1379) گلستان. شرح محمد خزائلی، جاویدان.

23- سعدی شیرازی، مشرف‌الدین مصلح بن عبدالله (1385) متن کامل دیوان شیخ اجل سعدی شیرازی. به کوشش مظاهر مصفا. تهران.

24- سعدی، مصلح­الدین (1381) بوستان. غلامحسین یوسفی. تهران: خوارزمی.

25- سمنانی، شیخ علا الدوله (1366) چهل مجلس. به تصحیح نجیب مایل هروی. تهران: ادیب.

26- سنایی غزنوی (1377) حدیقه الحقیقه. محمّد تقی مدرس رضوی. دانشگاه تهران.

27-                   (1348) مثنویات. به کوشش محمّد تقی مدرس رضوی. تهران.

28- سهیلی، احمد (1330) محمود و ایاز. مهر1330. شماره 41. ص 331 – 328.

29- شاه نعمت اللّه ولی (1352) کلیات. به کوشش محمّدجواد نور بخش. چاپ دوم.

30-  شعاع (1350) انیس‌الناس. به کوشش ایرج افشار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

31- صفا، ذبیح الله (1378) تاریخ ادبیات در ایران. چاپ هفتم. تهران، فردوس.

32- صفی، فخرالدین علی (1336) لطایف الطوایف. به تصحیح احمد گلچین معانی. اقبال.

33- عراقى، فخر الدین (1338) کلیات. به کوشش سعید نفیسى. تهران: سنایى.

34- عطّار، شیخ فریدالدّین (1379) منطق الطیر. به کوشش انزابی نژاد و سعید قره بگلو، جامی.

35-                             (1373) مظهرالعجایب. به کوشش احمد خوشنویس. تهران: سنایی.

36-.                            (1368) الهی نامه. تصحیح هلموت ریتر. چاپ دوم. توس.

37-                             (1366) منطق‌الطیر. سیدصادق گوهرین. تهران: علمی و فرهنگی.

38-                             (1358) مختارنامه. به‌تصحیح محمّدرضا شفیعی‌کدکنی. توس.

39-                             (1339) خسرونامه. به‌تصحیح احمد سهیلی‌خوانساری. زوار.

40-                              (1338) مصیبت نامه. به تصحیح نورانی وصال. تهران: زوار.                

41- عماد فقیه (1357) پنج گنج. به اهتمام رکن الدین همایون فرخ. تهران: دانشگاه ملی ایران.

42- عنصرالمعالی (1375) قابوس­نامه. به تصحیح غلامحسین یوسفی. تهران: علمی و فرهنگی.

43- عوفی، سدیدالدین محمّد (1370-1360) جوامع‌الحکایات و لوامع الروایات (7 جلد) به کوشش مظاهر مصفا. امیر بانو کریمی. اسماعیل حاکمی. محمّد معین. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.

44- عین القضات همدانی، عبدا.. بن محمد (1341) تمهیدات. به کوشش عفیف عسیران. تهران: چاپخانه دانشگاه تهران.

45- غزالی، احمد (1358) مجموعه آثار فارسی. به اهتمام احمد مجاهد. تهران: دانشگاه تهران.

46- غزالی، احمد (1376) سوانح العشاق. به کوشش احمد مجاهد. تهران: دانشگاه تهران.

47- فراهی، میرزا برخوردار (1373) داستان‌های محبوب‌القلوب. به تصحیح علی رضا ذکاوتی قراگوزلو. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.

48- فرخی سیستانی (1378) دیوان. به کوشش محمّد دبیرسیاقی. تهران: زوار.

49- گردیزی، ابوسعید عبدالحی بن ضحاک بن محمود (1363) تاریخ گردیزی. به تصحیح و مقابله عبدالحی حبیبی. چاپ اوّل. تهران: دنیای کتاب.

50- گلچین معانی، احمد (1369) کاروان هند. مشهد: آستان قدس.

51- مجوزی، محمّد (1383) عشق محمود به ایاز و سیر تاریخی و عرفانی این داستان از آغاز تا کنون. مجله آیینه میراث. دوره هجده. ش 26. صص 92– 75.

52- محمد پادشاه (متخلص به شاد) (1336) آنندراج. چاپ اول. کتابخانه خیام.

53- محمّدی، علی (1386) ایاز در مثنوی. مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی اصفهان سال 2. صص49،91، 106.

54- منزوی، احمد (1351) فهرست نسخه‏های خطّی فارسی. مؤسسه فرهنگی منطقه‏ای، جلد چهارم. تهران.

55- مولوی، جلال­الدین محمّد (1385) مثنوی. به تصحیح نیکلسون. چاپ سوم. تهران: هرمس.

56- میبدی، ابوالفضل (1337) کشف­الاسرار. به اهتمام علی­اصغر حکمت. تهران: امیر کبیر.

57. نادری­، امیر الشعرا (1346) ظفرنامه. به تصحیح عبدالجواد طباطبایی. تهران: کتابخانه ملی.

58- ناصر بخارایی (1353) دیوان اشعار. تصحیح دکتر مهدی درخشان. چاپ اول. تهران: انتشارات بنیاد نیکوکاری نوریانی.

59- دانش پژوه، محمد تقی (1363- 1348) نشریه نسخه­های خطی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران. تهران: موسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.

60- نصیری محمّدرضا (1386) ایاز از دیدگاه تاریخ و عرفان. نامه فرهنگستان.              شماره­ی 9. صص35،48.

61- نظامی عروضی سمرقندی (1364) چهار مقاله. به کوشش محمّد معین. چاپ هشتم. ارمغان.

62- همدانی، محمّد ابن محمود (1378) عجایب نامه. تهران: مرکز.

63- یوسفی، غلامحسین (1371) تصحیح و تعلیقات قابوس­نامه. چاپ ششم. تهران: علمی