بررسی جنبه های تاریخی دو منظومه غنایی «خسرو وشیرین» نظامی و«شیرین و خسرو» امیرخسرو دهلوی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

10.22111/jllr.2012.984

چکیده

در میان داستان های خمسه­ی نظامی، ماجرای عشق خسرو پرویز، پادشاه ساسانی به شیرین برادر زاده­ی بانوی ارمن، به سبب رنگ ملی و برخورداری اززمینه های افسانه ای و غنایی از زیبایی و اهمیت خاصی برخوردار است. امیرخسرو دهلوی دومین منظومه­ی خمسه­ی خویش را به این داستان اختصاص داده است. او با آنکه سوژه و سیر اصلی داستان را مطابق روایت نظامی سروده است اما تغییراتی نیز در جریان داستان ایجاد کرده است. ضرورت و اهمیت این پژوهش از آن جهت است که برتری و توانایی­های زبانی، انتخاب واژگان و صور خیال نظامی در خمسه سبب شده است تا دیگر جنبه های داستانی، افسانه­ای و تاریخـی نادیده گرفتـه شود. لذا در پژوهش حاضر با شیـوه­ی توصیفی- تحلیـلی وتاریخی داستان غنایی خسرو و شیرین بر اساس قدیم ترین منابع معتبر مورد بررسی و مقایسه قرار گرفت و در نهایت این نتیجه به دست آمد که: امیرخسرو، بیش از نظامی، به الگوی تاریخی پایبند بوده است. او هر چند به اعتراف خود هرگز نتوانست به پای نظامی برسد، اما توانسته است، با روی آوردن به الگوی تاریخی و تغییراتی جزئی اما هنرمندانه در بخش­های افسانه­ای و تاریخی، از بین دیگر نظیره پردازان این اثر غنایی بزرگ تاحدّی نوآور باشد.                                                              

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Review of Historical Resources for Two Lyrical Poems of ‘Khosrow – Shirin’ by Nezami and ‘Shirin -o –Khosrow’ by Amir Khosrow Dehlavi

چکیده [English]

In the present research, according to the oldest resources such as historical resources and documents as well as credible researches of this type, the historical context of the lyrical story of ‘Khosrow-Shirin’ has first been studied. Then, among historical issues such as story beginnings, conspiracy of Bahram Choobin and escaping of Khosrow Parviz, the end of Bahram Choobin, the story of ‘Treasure of the Wind’, kingdom of Shiruyeh, the end of Khosrow Parviz, and finally the way Shirin died which are mentioned so many times in several historical resources, this story’s lyric grounds have been reviewed in two lyrical poems of ‘Khosrow-Shirin’ by Nezami and ‘Shirin-o- Khosrow’ by Amir Khosrow Dehlavi. The final result obtained suggests that in this lyrical poem, Amir Khosrow was committed to the historical pattern more than Nezami was. Nezami makes strong bindings for his lyrical poems from historical framework and instead of paying attention to historical details, he pays attention to myths and wisdom and advice and beautiful poetic and lyrical descriptions. But Amir Khosrow, despite some researchers’ opinion, has paid attention to historical resources, and though, according to he himself, he has never reached Nezami’s level, he has attempted to be an innovator among other imitators of this great lyrical art, while keeping himself away from Nezami’s historical and legendary pattern.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Nezami
  • Amir Khosrow Dehlavi
  • Khosrow- Shirin
  • lyrical literature
  • historical resources

1- ابن بلخی، فارسنامه، چاپ نخست، تصحیح رینولد نیکلسون، تهران: انشارات اساطیر، 1385.

2- اقبالی، ابراهیم، مقایسه خسرو و شیرین فردوسی و نظامی، مجله پژوهش و زبان و ادبیات فارسی، ش3، تهران. صص 136-125، 1383.

3- ثعالبی نیشابوری، ابومنصور عبدالملک، تاریخ ثعالبی (غرراخبار ملوک فارس)، جلد 1، چاپ اول، محمد فضایلی، تهران: نشر قطره، 1368.

4- خلیلی جهانتیغ، مریم، نقد شعر و شاعری در هنر منثور امیرخسرو دهلوی، مجله زبان و ادبیات فارسی(پژوهشنامه ادب غنایی)، سال دوم، صص62-53، 1383.

5- دادور، نغمه، هنر اسطوره سازی نظامی، سایت راسخون، .www.rasekhoon.net 1389.

6- داوری، پریسا، نگاهی دوباره به جایگاه زن در ادبیات با تأملی برروایت نظامی و فردوسی، مجله ادبیات و علوم انسانی، ش 41، دانشگاه اصفهان، صص308-277، 1384.

7- دهلوی، خسرو، منظومه شیرین وخسرو، تصحیح اشرفی، تهران: انتشارات شقایق، 1362.

8- رضایی اردانی، فضل الله، نقدتحلیلی-تطبیقی منظومه خسرو و شیرین و لیلی و مجنون نظامی گنجوی، پژوهشنامه ادب غنایی، ش 11، ش 11، صص112-87، 1387.

9- رستگارفسایی، منصور، ‌خمسه سرایی در ادب فارسی، مجله آیینه میراث، دوره جدید، ش 1و2، تهران: صص257-243، 1386.

10- زرین کوب عبدالحسین، پیرگنجه درجستجوی ناکجا آباد، تهران: انتشارات سخن، 1372.

11- طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، جلد سوم، چاپ پنجم، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: انتشارات اساطیر، 1375.

12- طغیانی، اسحاق، آرمان شهر زنان در خسرو و شیرین حکیم نظامی گنجه ای، پژوهشنامه ادب غنایی، ش 11، صص130-113، 1387.

13- شعبان زاده، مریم، جستاری در تلقی عرفانی نظامی از عشق، پژوهشنامه ادب غنایی، ش 14، 94-73، 1389.

14- فردوسی، ابوالقاسم، شاهنامه فردوسی، جلد7، تهران: شرکت سهامی کتاب­های جیبی. 1369.

15- مزداپور، کتایون، خسرو و شیرین در دو روایت، مجله فرهنگ، ش10، تهران: صص430-409، 1371.

16- موید، حشمت، درمدار نظامی4 (مقلدین نظامی)، مجله ایرانشناسی، ش 17، سال پنجم، تهران: صص88-72، 1372.

17- نظامی، الیاس بن یوسف، کلیات نظامی گنجوی، چاپ سوم، تصحیح وحید دستگردی، تهران: پیمان، 1381.

18- نصر اصفهانی، محمدرضا، شیرین و پاملا (بررسی تطبیقی خسرو و شیرین نظامی و پاملای ساموئل ریچاردسون)، پژوهشنامه ادب غنایی، ش 14، صص161-141، 1389.

19- یعقوبی، احمدبن اسحاق، تاریخ یعقوبی، جلد ا، چاپ نهم، ترجمه آیتی، تهران: علمی فرهنگی، 1382.